Saranda Platania – tajna tople reke koja teče ispod Edipsosa
U gornjem delu Loutra Edipsosa, daleko od morske obale i turističke vreve, nalazi se mesto koje čuva uspomenu na početke slavne grčke banje. Tu, među starim platanima, tradicionalnim tavernama i nekadašnjim hotelima, počinje priča o Thermopotamosu – toplom potoku koji nestaje ispod gradskih ulica, da bi se ponovo pojavio na peskovitoj plaži, nedaleko od luke.
Drugačiji Edipsos, daleko od mora
Kada se pomene Loutra Edipsou, većina posetilaca pomisli na čuvene termalne izvore koji se slivaju niz stene u more, šetalište, gradske plaže i elegantne stare hotele.
Ali Edipsos ima još jedno lice.
Da biste ga upoznali, potrebno je da napustite obalu i krenete uzbrdo, prema starijem delu grada.
Ovde se pejzaž menja. Umesto pogleda na Evijski zaliv, dočekuju vas stare kuće, nekadašnji banjski hoteli, tradicionalne taverne i raskošno zelenilo.
Život ima drugačiji ritam. U hladu drveća razgovara se uz kafu, iz taverni dopiru mirisi grčke kuhinje, a stare fasade podsećaju na vreme kada se u banju dolazilo na duge odmore.
Upravo ovde nalazi se mesto poznato kao Saranda Platania – Četrdeset platana.
Iako danas nije među najposećenijim turističkim atrakcijama Edipsosa, ovaj deo grada ima posebno mesto u njegovoj istoriji.
Saranda Platania – tamo gde je počeo banjski život
Naziv Saranda Platania (Σαράντα Πλατάνια) na grčkom znači „Četrdeset platana“.
Stabla platana, poznata po širokim krošnjama i dubokoj hladovini, vekovima su bila prirodna mesta okupljanja u grčkim naseljima.
U Edipsosu su imala i posebnu ulogu.
Pre nego što su uz more izgrađeni luksuzni hoteli i moderna hidroterapijska kupatila, banjski život razvijao se upravo u blizini termalnih izvora u starijem delu naselja.
Stari putopisi opisuju vreme kada su posetioci dolazili zbog tople mineralne vode i odmarali se u jednostavnim skloništima, podignutim od granja i prirodnih materijala.
Zamislite kako je tada izgledao dolazak u Edipsos.
Nije bilo savremenih puteva, klimatizovanih autobusa, luksuznih apartmana ni turističkih agencija.
Putovanje je bilo dugotrajno, a boravak u banji često je trajao nedeljama.
Ljudi su dolazili u potrazi za odmorom i olakšanjem svojih tegoba, verujući u blagotvornost toplih mineralnih voda.
Pod velikim platanima nastajala su prva okupljališta, a kasnije su se oko izvora razvijali pansioni, kupatila, hoteli i taverne.
Tako je nastajao banjski Edipsos.
Stari hoteli, taverne i uspomene na zlatno doba banje
Kako je popularnost Edipsosa rasla, menjala se i njegova arhitektura.
Skromna skloništa zamenjivale su uređene gostionice i pansioni, a zatim hoteli koji su primali sve brojnije posetioce.
Gornji deo grada postao je važan prostor banjskog života.
Za razliku od luksuznih objekata na samoj obali, ovde se razvijala nešto drugačija atmosfera – prisnija, mirnija i tradicionalnija.
Gosti su dan započinjali termalnim kupkama, odmarali se u svojim sobama, šetali pod drvećem i okupljali u tavernama.
Nije se žurilo.
Boravak u banji nije bio samo kratko putovanje, već način života koji je podrazumevao odmor, razgovore, društvena poznanstva i svakodnevne rituale.
Danas se u Saranda Platania još mogu videti stare građevine koje podsećaju na takvu prošlost.
Neke su obnovljene, druge nose vidljive tragove vremena.
A među njima postoje i mesta na kojima se tradicija termalnih kupatila nastavila do naših dana.
Papaioannou – istorijsko kupatilo sa tradicijom od 1880. godine
Jedan od zanimljivih objekata u starijem banjskom delu Edipsosa jeste hidroterapijsko kupatilo Papaioannou.
Prema istorijatu samog objekta, njegovi počeci vezuju se za 1880. godinu.
To nas vraća u vreme kada je Edipsos tek počinjao da se oblikuje kao poznato banjsko odredište.
Posebnu zanimljivost predstavlja sačuvana dokumentacija o mineralnoj vodi, među kojom se pominje i hemijska analiza iz 1902. godine.
Takvi dokumenti svedoče o ranom interesovanju za sastav i osobine termalnih izvora.
Kupatilo je tokom vremena prilagođavano potrebama novih generacija gostiju, ali je sačuvalo vezu sa dugom banjskom tradicijom.
Ono nas podseća da istorija Edipsosa nije nastala samo u raskošnim hotelima pored mora.
Veliki deo te istorije počeo je upravo ovde, uz izvore u gornjem gradu.
Thermopotamos – topla reka koja nestaje ispod Edipsosa
A sada dolazimo do najveće zanimljivosti ovog dela grada.
U blizini Saranda Platania nalazi se termalni potok poznat pod imenom Thermopotamos (Θερμοπόταμος).
Njegovo ime znači „topla reka“.
I upravo je to jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena Edipsosa.
Nekada je Thermopotamos tekao otvoreno kroz naselje. Njegov tok bio je vidljiv deo gradskog pejzaža, povezan sa termalnim izvorima koji su ovom mestu doneli slavu.
Međutim, kako se grad širio, razvijala se i potreba za novim ulicama, saobraćajnicama i građevinskim prostorom.
Prema istorijskim opisima Edipsosa, tokom druge polovine XX veka deo toka Thermopotamosa je natkriven i sproveden kroz podzemni kanal.
Tako je nekadašnja otvorena topla reka postala skrivena ispod grada.
Ali voda nije prestala da teče.
Thermopotamos je ostao deo Edipsosa, čak i kada je nestao iz vidokruga njegovih stanovnika i posetilaca.
Danas mnogi prolaze ovim delom grada ne znajući da se ispod urbanog prostora nalazi nekadašnji vodotok.
To je gotovo nestvarna slika: automobili, prodavnice, kuće i prolaznici na površini, a ispod njih voda koja nastavlja svoje putovanje prema moru.
Precizna današnja trasa svih podzemnih delova potoka nije u potpunosti dokumentovana u dostupnim izvorima, ali istorijski opisi potvrđuju njegovo natkrivanje, a zvanična dokumentacija potvrđuje da Thermopotamos i danas ima ušće u more.
Ulica Thermopotamou – ime koje čuva uspomenu na reku
U Edipsosu postoji ulica koja nosi ime ovog potoka: Thermopotamou (Θερμοποτάμου).
To je jedna od ulica kojima se iz starijeg dela naselja silazi prema pijaci i obali.
Iako mnogi danas njen naziv doživljavaju samo kao adresu, on zapravo čuva uspomenu na prirodni vodotok koji je nekada oblikovao izgled ovog dela grada.
Poslednjih godina deo ovog prostora je lepo uređen.
A posebno zanimljiv detalj predstavlja spomenik jednom od najvećih junaka grčke mitologije.
Herkulu.
Zašto baš Herkul?
Odgovor se krije u drevnoj legendi o nastanku termalnih izvora Edipsosa.
Kako je Herkul dobio svoje termalne izvore
Prema jednoj od najpoznatijih legendi Edipsosa, veliki grčki junak Herkul dolazio je u ove krajeve da odmori svoje umorno telo nakon teških podviga.
Njegova zaštitnica, boginja Atina, želela je da mu pomogne.
Zato je zamolila Hefesta, boga vatre i kovačkog zanata, da iz dubine zemlje izvede toplu vodu u kojoj bi Herkul mogao da se oporavlja.
Hefest je, prema legendi, udario svojim moćnim čekićem o zemlju.
Iz njenih dubina potekli su vreli izvori.
Tako je nastala voda koja je Herkulu donosila odmor i okrepljenje.
Naravno, ovo je mitološko objašnjenje, a ne geološka istorija nastanka izvora.
Ali legenda pokazuje koliko je duboko u grčkoj tradiciji ukorenjena veza između Edipsosa, tople vode i velikog antičkog junaka.
I danas, kada se opuštamo u prirodnim termalnim kadicama na obali, lako je zamisliti zašto su drevni Grci ovakvo mesto povezivali sa bogovima.
Herkulov spomenik – antički junak ponovo u Edipsosu
U Loutra Edipsosu je 3. juna 2023. godine svečano otkriven spomenik Herkulu.
Autor skulpture je Stelios Marangos, a njen izgled oslanja se na antičku vajarsku tradiciju povezanu sa slavnim Lisipom.
Postavljanje spomenika predstavljalo je simboličan povratak Herkula u grad čiji su termalni izvori vekovima povezivani sa njegovom legendom.
Danas skulptura krasi uređeni gradski prostor u blizini ulice Thermopotamou.
Tako se na jednom mestu susreću tri različita sloja istorije Edipsosa:
Antička mitologija, staro banjsko nasleđe i savremeni grad.
A najlepše je što se sve to nalazi na području kroz koje je nekada prolazio termalni potok.
Kuda odlazi Thermopotamos? Njegovo putovanje završava se u moru
Možda najzanimljiviji deo priče o Thermopotamosu jeste njegov završetak.
Potok ne nestaje zauvek ispod gradskih ulica.
On stiže do morske obale.
I to nije samo lokalna priča.
U zvaničnom grčkom dokumentu o kvalitetu vode za kupanje na plaži Loutra Edipsou 2 izričito se navodi da se u severozapadnom delu plaže nalazi ušće Thermopotamosa.
Dokument potvrđuje i da potok ima stalan tok vode.
Prema lokalnom opisu, na završnom delu voda prolazi kroz betonski odvod, a zatim izlazi na peskovitu plažu, nedaleko od male marine i trajektne luke.
I tu se događa nešto neobično.
Voda koja je svoje putovanje započela u starijem, višem delu Edipsosa, a zatim tekla skrivena kroz grad, ponovo se pojavljuje na površini.
Samo nekoliko trenutaka kasnije, ona se meša sa morskom vodom Evijskog zaliva.
To je završetak putovanja jedne gotovo zaboravljene reke.
Zvanični podaci opisuju ovu plažu kao peskovitu obalu dugu približno 250 metara, sa marinom za mala plovila u blizini.
Zbog blizine luke, posetioci treba da poštuju postavljena upozorenja i da ne plivaju prema marini i trajektnom pristaništu.
Takođe, budući da Thermopotamos prolazi kroz urbano područje, samo ušće ne treba posmatrati kao uređeno termalno kupalište niti pretpostavljati da je voda pogodna za kupanje.
Njegova najveća vrednost za radoznalog posetioca možda nije u kupanju, već u samom otkriću da se na tom mestu završava jedan skriveni vodotok.
Zašto je Thermopotamos poseban?
Edipsos ima brojne termalne izvore.
Neki izbijaju neposredno iz stena na morskoj obali, stvarajući prirodne bazenčiće u kojima se kupači opuštaju tokom čitave godine.
Drugi su zahvaćeni i koriste se u banjskim i hotelskim objektima.
Ali Thermopotamos ima posebnu priču.
On povezuje gornji i donji Edipsos.
Povezuje stare platane i prve banjske goste sa današnjim ulicama, pijacom i peskovitom plažom.
Povezuje istoriju grada sa njegovom geografijom.
A njegovo ime ostalo je sačuvano čak i onda kada je sam vodotok najvećim delom nestao iz pogleda.
Upravo zato Thermopotamos zaslužuje da ga upoznamo.
Ne kao veliku turističku atrakciju sa ulaznicama i suvenirnicama, već kao jednu od onih tihih, neobičnih znamenitosti koje otkrivaju pravi karakter nekog mesta.
Prošetajte gornjim Edipsosom – možda ćete ga videti drugačijim očima
Ako boravite u Loutra Edipsosu, odvojite jedno prepodne ili kasno popodne za šetnju prema Saranda Platania.
Upoznajte stariji deo grada, pogledajte stare hotele, zastanite u tradicionalnoj taverni i uživajte u hladovini platana.
Potražite istorijsko kupatilo Papaioannou.
Pogledajte Herkulov spomenik i setite se legende o boginji Atini i Hefestu.
A zatim krenite nazad prema moru, razmišljajući o toplom potoku koji je nekada tekao kroz ovaj deo naselja.
Ako stignete do njegovog ušća na peskovitoj plaži, zastanite na trenutak.
Ispred vas je more.
Iza vas grad.
A između njih završava se putovanje jedne tople reke koju većina turista nikada ne primeti.
Edipsos – grad čije se najveće tajne ne vide na prvi pogled
Edipsos nije samo mesto termalnih izvora i letnjeg odmora.
On je grad slojevite istorije.
Grad starih hotela, aristokratskih priča, zaboravljenih kupatila, antičkih legendi i prirodnih fenomena.
Neke njegove znamenitosti odmah privuku pažnju.
Druge treba potražiti.
Saranda Platania i Thermopotamos pripadaju upravo toj drugoj grupi.
Oni nas podsećaju da je istorija Edipsosa mnogo starija i bogatija od današnjih hotela i turističkih aranžmana.
I da ponekad najveće zanimljivosti nisu skrivene iza zatvorenih vrata, već doslovno ispod naših nogu.
Dok se Edipsos menja, gradi i obnavlja, njegova topla reka nastavlja da teče – od starih platana, ispod gradskih ulica, sve do mora.
Edipsos.rs – otkrivamo istoriju, legende i skrivene lepote severne Evije.
Izvori i dodatna literatura
- Grčki državni sistem za praćenje kvaliteta vode za kupanje – Profil plaže Loutra Edipsou 2, sa podacima o ušću Thermopotamosa.
- Elliniko Panorama – istorijski putopisni zapisi o Edipsosu, Saranda Platania i nekadašnjem toku Thermopotamosa.
- Istorijski podaci hidroterapijskog centra Papaioannou.
- Lokalna svedočenja i zapažanja stanovnika Loutra Edipsosa.
Autorski tekst portala Edipsos.rs. Deljenje linka je dobrodošlo. Za preuzimanje i ponovno objavljivanje teksta potrebna je saglasnost uredništva.
